เปิดตำนาน “สงกรานต์” จากจุดเริ่มต้นดาราศาสตร์ สู่ประเพณีปีใหม่ไทย

เข้าสู่เดือนเมษายน เดือนที่ได้ชื่อว่าร้อนที่สุดของปี หลายคนคงนึกถึงการเล่นน้ำคลายร้อนในช่วงวันสงกรานต์ แต่เคยสงสัยไหมว่า สงกรานต์มีที่มาจากไหน แล้วทำไมถึงกลายเป็นวันปีใหม่ไทย

ที่มาของวันสงกรานต์คือ ?

คำว่า สงกรานต์ มาจากภาษาสันสกฤตที่แปลว่า “การย่างก้าว” หรือ “การย้ายที่” ที่มีความเกี่ยวข้องเชื่อมโยงกับเหตุการณ์ทางดาราศาสตร์ที่ดวงอาทิตย์เคลื่อนย้ายจากราศีหนึ่งไปสู่อีกราศีหนึ่งนั่นเอง

แต่ไฮไลต์สำคัญอยู่ที่ในวันมหาสงกรานต์ ซึ่งเป็นจังหวะที่ดวงอาทิตย์ย้ายจากราศีมีนเข้าสู่ราศีเมษ ซึ่งคนโบราณถือว่าเป็นจุดเริ่มต้นของรอบปีใหม่ เป็นการรับอิทธิพลมาจาก คติพราหมณ์-ฮินดู ของอินเดีย ที่ถือเอาวันสงกรานต์เป็นวันขึ้นปีใหม่มาแต่โบราณกาล

ทำไมวันปีใหม่ไทยอยู่ในเทศกาลสงกรานต์ ?

สำหรับในประเทศไทย ข้อมูลจากหอสมุดแห่งชาติระบุว่าปรากฏหลักฐานว่าใช้วันสงกรานต์เป็นวันขึ้นปีใหม่สืบต่อกันมาตั้งแต่สมัยสุโขทัย โดยถือเอาวันทางสุริยคติ (ดวงอาทิตย์) เป็นเกณฑ์ จนกระทั่งในสมัยรัชกาลที่ 5 ได้มีการเปลี่ยนวันขึ้นปีใหม่เป็นวันที่ 1 เมษายน และต่อมาในปี 2483 รัฐบาลได้เปลี่ยนวันขึ้นปีใหม่สากลเป็นวันที่ 1 มกราคม แต่ถึงอย่างนั้น “วันสงกรานต์” ก็ยังคงถูกรักษาไว้ในฐานะ “วันขึ้นปีใหม่ตามประเพณีไทย” จนถึงปัจจุบันนี้ โดยจะมีวันสำคัญอยู่ 3 วันหลัก ๆ ด้วยกัน ได้แก่

1. วันมหาสงกรานต์ คือวันที่พระอาทิตย์ย้ายเข้าสู่ราศีเมษ ซึ่งมักตรงกับวันที่ 13 หรือ 14 เมษายน
2. วันเนา คือวันที่ดวงอาทิตย์สถิตอยู่ระหว่างราศีเดิมกับราศีใหม่ (วันเตรียมงาน)
3. วันเถลิงศก คือวันขึ้นศกใหม่ หรือวันเปลี่ยนเลขจุลศักราชอย่างเป็นทางการ ซึ่งบางปีอาจตรงกับวันที่ 15 หรือ 16 เมษายน ตามการคำนวณ

ประโยชน์ของวันสงกรานต์ในอดีต

ในสมัยก่อนที่ยังไม่มีปฏิทินตั้งโต๊ะหรือแอปพลิเคชันให้เช็กวัน ดังนั้นการประกาศสงกรานต์เลยถือเป็นประกาศทางราชการที่สำคัญที่สุดอย่างหนึ่ง เปรียบเสมือนคู่มือการใช้ชีวิตของราษฎรในปีนั้น ๆ โดยจะบอกข้อมูลสำคัญ เช่น วัน เวลา ที่เปลี่ยนศักราชใหม่ (วันเถลิงศก), เกณฑ์น้ำฝน (นาคให้น้ำกี่ตัว) เพื่อให้เกษตรกรเตรียมตัวทำนา, วันเริ่มต้นฤดูกาลเพาะปลูก และคำทำนายดวงเมืองผ่าน “นางสงกรานต์”

ที่มาของ “นางสงกรานต์” ไม่ได้มาจากการประกวดความงาม แต่มาจาก “ปริศนาธรรม” ระหว่าง ท้าวกบิลพรหม และ ธรรมบาลกุมาร โดยมีเดิมพันว่าใครแพ้ต้องตัดหัวตัวเอง เมื่อตอบผิดจึงแพ้พนันและต้องตัดเศียรตัวเองบูชาธรรมบาลกุมารตามสัญญาที่ตกลงกัน แต่ด้วยฤทธิ์อำนาจที่รุนแรง หากเศียรตกพื้นโลกจะลุกเป็นไฟ ตกน้ำน้ำจะแห้ง ดีดขึ้นฟ้าฝนจะแล้ง จึงสั่งให้ธิดาทั้ง 7 นาง (นางสงกรานต์) นำพานมารองรับและแห่รอบเขาพระสุเมรุปีละครั้ง ซึ่งนางสงกรานต์แต่ละนางจะปรากฏตัวตาม “วัน” ที่วันมหาสงกรานต์ในปีนั้น ๆ ตกอยู่นั่นเอง

สำหรับปี 2569 วันมหาสงกรานต์ตรงกับวันอังคารที่ 14 เมษายน นางสงกรานต์จึงมีนามว่า “นางรากษสเทวี” แต่ด้วยนางรากษสเทวีทรงอาวุธครบมือและเสวยโลหิต โบราณมักทำนายว่าเป็นปีที่ต้องระวังเรื่องความขัดแย้ง ภัยธรรมชาติที่รุนแรง หรือโรคระบาดที่อาจกลับมาแพร่กระจายอีกครั้ง ซึ่งเหมือนเป็นกุศโลบายในยุคปัจจุบันให้ประชาชนใช้ชีวิตด้วยความไม่ประมาทและมีสติ