ถนัดซ้ายหรือขวาไม่ใช่เรื่องบังเอิญ ? ถอดรหัสลับการเลือกข้างเพื่อความอยู่รอดของสิ่งมีชีวิต

เคยสงสัยไหมว่า ทำไมกว่า 90% ของมนุษย์ทั่วโลกถึงถนัดขวา และเพียง 10% เท่านั้นที่ถนัดซ้าย ? บางคนอาจคิดว่ามันเกิดขึ้นจากการฝึกสอนตั้งแต่ยังเด็ก ๆ บางคนก็เชื่อว่าอาจจะส่งผ่านมาทางพันธุกรรม หรือบางคนก็มองว่ามันเกิดจากการวิวัฒนาการ ซึ่งดูเหมือนว่าอย่างหลังจะถูกพิสูจน์ว่าจริง 

เพราะล่าสุดนักวิจัยค้นพบสัตว์ตัวแรก ๆ ของโลกที่มีการแบ่งส่วนร่างกายสมมาตรซ้ายขวา (Bilateral Symmetry) สมดุลคล้ายกับมนุษย์ และที่น่าสนใจคือสัตว์ชนิดนี้มีแนวโน้ม ‘ถนัดขวา’ มากกว่าอีกฝั่ง คล้ายกับมนุษย์ด้วย

นักวิจัยค้นพบว่า ‘Spriggina flounders’ สิ่งมีชีวิตในทะเลโบราณยุคอีดีแอคารัน (Ediacaran) ซึ่งมีอายุเก่าแก่กว่า 500 ล้านปี และเป็นหนึ่งในสัตว์ชนิดแรก ๆ ของโลกที่มีโครงสร้างร่างกายแบบสมมาตรสองด้าน รวมถึงมีส่วนหัว มีพฤติกรรม ‘ถนัดขวา’

จากการศึกษาฟอสซิลจำนวน 76 ชิ้นในประเทศออสเตรเลีย พบว่าโครงสร้างร่างกายของเจ้าหนอนชนิดนี้มีรอยโค้งงอไปทางซ้ายมากกว่าทางขวาถึงสองเท่า ซึ่งพอพิจารณาจากการเป็นภาพสะท้อนกระจกของฟอสซิลแล้ว ก็จะสรุปผลได้ว่าตอนที่มันมีชีวิตอยู่ พวกมันมักเลือกที่จะเลี้ยวหรือหันไปทางขวามากกว่าทางซ้าย

พฤติกรรมการเลือกทิศทางสะท้อนถึง ‘ระบบประสาทที่มีการแบ่งหน้าที่การทำงานของสมอง’ แยกตามฝั่งร่างกายอย่างเป็นระบบ ซึ่งเป็นต้นกำเนิดของพฤติกรรมการเลือกใช้ร่างกายข้างที่ถนัดเช่นเดียวกับสัตว์ในปัจจุบัน

มนุษย์กับวิวัฒนาการ ‘ถนัดขวา’

การค้นพบนี้ช่วยให้เราเข้าใจว่า การที่มนุษย์ทั่วโลกกว่า 90% ถนัดขวา ไม่ใช่พฤติกรรมที่เพิ่งเกิดขึ้นในยุคหลัง แต่เป็นผลจากวิวัฒนาการที่มีรากฐานฝังลึกยาวนานมาตั้งแต่สัตว์ยุคดึกดำบรรพ์ ซึ่งลักษณะสัตว์ยุคแรกเริ่มที่มีส่วนหัวและระบบประสาทเลือกหันไปทางขวา แสดงให้เห็นว่า 

‘สมองซีกใดซีกหนึ่งเริ่มมีบทบาทเด่นในการควบคุมพฤติกรรมมาตั้งแต่ 500 ล้านปีก่อน’

วิวัฒนาการด้านโครงสร้างสมองและการแบ่งฝั่งทำงานที่สืบทอดและพัฒนาต่อกันมาหลายเจเนอเรชัน อาจเป็นปัจจัยหลักที่หล่อหลอมให้มนุษย์ในปัจจุบันมีแนวโน้มถนัดขวาเป็นส่วนใหญ่ก็ได้ 

แล้วมนุษย์ที่ถนัดซ้ายล่ะ วิวัฒนาการมาจากอะไร ? 

เพื่อความเข้าใจเรื่องนี้ให้ลึกมากขึ้น เราอาจต้องลองหันไปมองอาณาจักรสัตว์อย่าง ‘นกแก้ว’ ซึ่งมีพฤติกรรมถนัดซ้ายด้วย ดร. คัลลัม บราวน์ (Dr. Culum Brown) อาจารย์จากมหาวิทยาลัยแมคควอรีระบุว่า นกแก้วมีพฤติกรรมที่สอดคล้องระหว่างตาที่ใช้มองวัตถุ และเท้าที่ใช้จับอาหาร ซึ่งมีความแม่นยำและคงที่ในนกแก้วเกือบทุกสายพันธุ์ คือถนัดข้างไหนก็ถนัดข้างนั้นเหมือนกันทั้งสายพันธุ์

นกแก้วที่เลือกข้างถนัดชัดเจน (ไม่ว่าจะซ้ายหรือขวา) จะหาอาหารเก่งและแก้ปัญหาซับซ้อนได้ดีกว่า เพราะสมองแบ่งหน้าที่กันทำอย่างเป็นระบบ เช่น ตาข้างหนึ่งโฟกัสกับการกิน อีกข้างเฝ้าระวังภัย ทำให้ทำสองหน้าที่พร้อมกันได้อย่างมีประสิทธิภาพสูง

แต่สำหรับนกที่ไม่มีข้างถนัดชัดเจน สมองจะไม่ได้แยกฝั่งทำงานแบบเบ็ดเสร็จ ส่งผลให้ประมวลผลพร้อมกันหลายอย่างได้ยากกว่า จึงหาอาหารได้ลำบากหรือมีประสิทธิภาพต่ำกว่าเมื่อต้องเจอกับสถานการณ์ที่ซับซ้อน

เหตุผลที่คนถนัดซ้าย 10% ไม่เคยหายไป

เมื่อหันกลับมามองที่มนุษย์ แม้ว่าประชากรส่วนใหญ่กว่า 90% จะถนัดขวา แต่สัดส่วนของคนถนัดซ้ายประมาณ 10% ก็มีคำอธิบายเหมือนกัน 

นักวิทยาศาสตร์อธิบายปรากฏการณ์นี้ผ่านสมมติฐานการต่อสู้ (Fighting Hypothesis) ซึ่งระบุว่า ในยุคดึกดำบรรพ์ที่มนุษย์ต้องเผชิญหน้าและแข่งขันกัน การถนัดซ้ายถือว่ามีข้อได้เปรียบในการต่อสู้ระยะประชิด เนื่องจากคู่ต่อสู้ส่วนใหญ่ที่ถนัดขวาจะไม่คุ้นชินกับทิศทางการโจมตี มุมสายตา และการเคลื่อนไหวที่มาจากด้านซ้าย ทำให้คนถนัดซ้ายมีโอกาสชนะและรอดชีวิตไปส่งต่อพันธุกรรมได้มากกว่า

จุดร่วมสำคัญระหว่าง ‘นกแก้วที่เลือกข้างถนัดชัดเจน’ และ ‘มนุษย์ถนัดซ้าย‘ คือ กลไกวิวัฒนาการเพื่อการเอาตัวรอด โดยฝั่งของนกแก้ว การเลือกข้างที่ถนัดไปเลยจะช่วยให้สมองแยกฝั่งประมวลผลได้ดี เพื่อให้หาอาหารไปพร้อมกับการระวังภัยจากนักล่าได้ดีขึ้น

ส่วนในฝั่งของมนุษย์ ความเป็นส่วนน้อย 10% ของคนถนัดซ้ายกลายเป็นข้อได้เปรียบเชิงการต่อสู้ระยะประชิด เนื่องจากมุมการโจมตีที่แปลกใหม่ทำให้คู่ต่อสู้ส่วนใหญ่ที่ถนัดขวาคาดเดาได้ยาก ทั้งสองเคสนี้สะท้อนให้เห็นชัดมากว่าธรรมชาติหล่อหลอมพฤติกรรม ‘การเลือกข้าง’ ขึ้นมา เพื่อเพิ่มโอกาสในการรอดชีวิตและส่งต่อพันธุกรรมให้คงอยู่ต่อไปนั่นเอง