นาทีนี้ไถฟีดไปทางไหนก็เจอแต่ข่าวสารหนูปนเปื้อนในแม่น้ำ ทำเอาตื่นตระหนกกันทั่วประเทศ เพราะเราไม่รู้เลยว่าน้ำที่เราใช้อุปโภคบริโภค รวมถึงอาหารต่าง ๆ มีสารหนูปนเปื้อนอยู่หรือเปล่า บทความนี้เลยจะพาทุกคนไปดูกันว่าจากเหมืองแร่แรร์เอิร์ธในเมียนมา มันเกิดอะไรขึ้นทำไมกระทบมาถึงไทยได้ แล้วไอ้เจ้าสารหนูที่ว่านี้มันอันตรายแค่ไหน รวมถึงพาย้อนดูว่าประเทศอื่นที่เคยประสบปัญหานี้ รัฐบาลเขาแก้กันยังไงให้ประชาชนปลอดภัย และได้รับผลกระทบน้อยที่สุด
เหมืองแร่แรร์เอิร์ธในเมียนมา
ต้องเกริ่นก่อนว่า ปัจจุบันจีนเป็นผู้ผลิตแม่เหล็กแร่แรร์เอิร์ธประมาณ 90% ของโลก เรียกได้ว่าเป็นเจ้าตลาด โดยแร่แรร์เอิร์ธเกือบทั้งหมดที่ขุดได้ในเมียนมาจะถูกขนส่งทางรถบรรทุกข้ามไปยังประเทศจีนเพื่อทำการแปรรูป ซึ่งในปี 2023 เมียนมาได้จัดส่งแร่แรร์เอิร์ธให้จีนคิดเป็นมูลค่าสูงถึง 1,400 ล้านเหรียญสหรัฐฯ
เบื้องหลังที่ทำให้เหมืองขยายตัวเร็วคือสงครามในเมียนมา หลังรัฐประหารปี 2021 พื้นที่ทำเหมืองหลักรอบชิปวี (Chipwi) และปังวา (Pangwa) ในรัฐกะฉิ่น รวมถึงในรัฐฉาน ซึ่งอยู่ใกล้ชายแดนจีน ส่วนใหญ่ไม่อยู่ภายใต้การควบคุมโดยตรงของรัฐบาลทหาร Stimson Center ประเมินว่ารัฐกะฉิ่นมีเหมืองราว 80% ของเมียนมา แต่การทำเหมืองในรัฐฉานโตเร็วกว่า ด้วยอัตราเฉลี่ย 48% ต่อปี
อีกทั้งพื้นที่เหมืองยังเป็นจุดยุทธศาสตร์ของการสู้รบ เช่น เดือนตุลาคม 2024 กองทัพอิสรภาพกะฉิ่น (KIA) เข้าควบคุมเหมืองในรัฐกะฉิ่นจากกองกำลังติดอาวุธชายแดนที่ภักดีต่อฝ่ายทหาร ก่อนที่กองทัพเมียนมาจะเปิดฉากบุกโจมตีอีกครั้ง
ที่ผ่านมาแหล่งแร่ในเมียนมาได้กลายเป็นสมรภูมิของการคานอำนาจเพื่อลดการพึ่งพาจีน รัฐบาลทหารเมียนมาเองกำลังพยายามวิ่งเต้นเจรจาให้สหรัฐอเมริกาเข้ามาลงทุนในแหล่งแร่แรร์เอิร์ธชนิดหนักขนาดใหญ่ในประเทศ โดยชี้ว่าอาจช่วยท้าทายการผูกขาดของจีนได้ ขณะที่ประเทศเพื่อนบ้านอย่างอินเดียก็พยายามแสวงหาการเข้าถึงแร่ธาตุสำคัญของเมียนมาเช่นกัน เพื่อขยายความหลากหลายของห่วงโซ่อุปทานและลดการพึ่งพาการผูกขาดการแปรรูปแร่ของจีน
ทำไมขุดแร่แรร์เอิร์ธถึงเกิดสารหนู
สารหนูเป็นธาตุที่เกิดขึ้นตามธรรมชาติและสามารถถูกปล่อยเข้าสู่ดินและน้ำใต้ดินได้ในระหว่างกระบวนการผุพังและการกัดเซาะของหินและแร่ธาตุ รวมถึงการปล่อยจากแหล่งที่เกิดจากกิจกรรมของมนุษย์
ส่วนต้นตอสำคัญที่ทำให้เกิดผลกระทบกับประเทศไทยตอนนี้ คือวิธีขุดแร่ โดยภาพถ่ายดาวเทียมพบเหมืองใหม่ 19 แห่งในรัฐฉาน เหมืองใหม่ทุกแห่งมีบ่อสกัดแร่ทรงวงกลมเรียงกันหลายแถว ซึ่งเป็นลักษณะของการทำเหมืองแบบชะล้างในแหล่งแร่ (In-situ leaching) เหมือนเหมืองทุนจีนในรัฐกะฉิ่น และเหมืองในพื้นที่ควบคุมของกองทัพสหรัฐว้า (UWSA) ซึ่งคาดว่าก่อให้เกิดการปนเปื้อนสารหนูในแม่น้ำกกและแม่น้ำโขงที่ไหลผ่านไทย
วิธีนี้คือการฉีดสารละลายเคมีลงไปในแหล่งแร่ใต้ดินเพื่อละลายแร่ออกมา แล้วสูบสารละลายขึ้นมาสกัดต่อ เป็นกระบวนการที่ทำให้น้ำผิวดินและน้ำใต้ดินปนเปื้อน และเป็นภัยต่อชุมชนโดยรอบ หากไม่มีการบำบัดของเสียอย่างถูกต้อง
มูลนิธิสิทธิมนุษยชนไทใหญ่ระบุว่า มีการปล่อยน้ำจากเหมืองลงคลอง ไหลลงใต้สู่แม่น้ำโหลย (Lwe River) ซึ่งแม่น้ำโหลยจะไปบรรจบแม่น้ำโขงที่เมืองสบโหลย รัฐฉาน ตรงข้ามแขวงหลวงน้ำทาของลาว ห่างจากสามเหลี่ยมทองคำซึ่งเป็นพรมแดนสามประเทศ ไทย ลาว เมียนมา ประมาณ 125 กิโลเมตร
จากรายงานของ International Crisis Group ชี้ให้เห็นว่า การทำเหมืองแร่แรร์เอิร์ธในรัฐฉาน ประเทศเมียนมา ส่วนใหญ่ขาดการควบคุม และได้ก่อให้เกิดมลพิษในแม่น้ำ โดยมีน้ำเสียและการปนเปื้อนของสารหนูไหลข้ามพรมแดนมายังประเทศเพื่อนบ้าน อย่างประเทศไทยและลาว
ถ้าได้รับสารหนูแล้วจะทำให้เกิดอาการอะไรบ้าง
อาการแบ่งเป็น 2 ระยะตามรูปแบบการรับสัมผัส
- ภาวะพิษเฉียบพลัน (ได้รับปริมาณมากในครั้งเดียว) : เริ่มภายในราว 30 นาที รู้สึกถึงรสกระเทียมหรือรสโลหะในปาก คลื่นไส้ อาเจียน ปวดท้อง ท้องเสียรุนแรงจนขาดน้ำและช็อก ร่วมกับหัวใจเต้นผิดจังหวะ ตับและไตถูกทำลาย สับสน ชัก หมดสติ และใน 1-3 สัปดาห์ต่อมาอาจมีอาการชาและอ่อนแรงที่มือเท้า หากรุนแรงอาจเสียชีวิตได้
- ภาวะพิษเรื้อรัง (ได้รับปริมาณน้อยต่อเนื่อง เช่น จากน้ำดื่ม สิ่งแวดล้อม การทำงาน หรือยาสมุนไพรที่ปนเปื้อน) : ผิวหนังมีจุดสีเข้มสลับจางคล้ายหยดฝน (Raindrop pattern) ฝ่ามือฝ่าเท้าหนา เล็บมีแถบขาว (Mees’ line) ปลายประสาทเสื่อมจนชาแบบสวมถุงมือถุงเท้า เด็กมีพัฒนาการทางสมองและความจำแย่ลง ในรายรุนแรงเกิดโรคเท้าดำ (Blackfoot disease) และในระยะยาวเสี่ยงเป็นเบาหวาน มะเร็งเม็ดเลือดขาว (AML) และมะเร็งผิวหนัง ปอด ตับ ไต กระเพาะปัสสาวะ
ถ้าสารหนูอยู่ในธรรมชาติแล้ว กว่าจะสลายไปใช้เวลานานไหม
ในทางวิทยาศาสตร์ สารหนูเป็นธาตุที่ “ไม่ย่อยสลายและไม่สามารถทำลายได้ในสิ่งแวดล้อม” จึงไม่สามารถหายไปเองได้และกำจัดออกจากสิ่งแวดล้อมได้ยาก ทำให้ระยะเวลาที่ใช้ในการบำบัดฟื้นฟูก็จะแตกต่างไปตามวิธี เช่น การใช้กำแพงปฏิกิริยาซึมผ่านได้ (PRB) ซึ่งต้องใช้เวลาหลายปี หรือการใช้พืชบำบัดซึ่งระยะเวลาจะขึ้นอยู่กับจำนวนรอบการปลูกและสภาพอากาศ
การป้องกัน
การป้องกันหรือหลีกเลี่ยงสารหนูสำหรับประชาชนที่พอจะทำได้ คือ
- การหลีกเลี่ยงการบริโภคน้ำและอาหารที่ปนเปื้อน ซึ่งเป็นช่องทางหลักของการสัมผัสสารหนู ประชาชนควรระมัดระวังการบริโภคข้าวและผลิตภัณฑ์แปรรูปจากข้าว เช่น นมข้าว รำข้าว ซีเรียล และอาหารเด็กที่ทำจากข้าว เนื่องจากข้าวสามารถสะสมสารหนูได้มากกว่าพืชชนิดอื่น และสารหนูในข้าวส่วนใหญ่เป็นชนิดอนินทรีย์ที่มีพิษสูง รวมถึงควรระมัดระวังการรับประทานยาสมุนไพรที่อาจมีการปนเปื้อน และหลีกเลี่ยงการดื่มน้ำบาดาลที่ไม่ผ่านการตรวจสอบหรือบำบัด โดยเกณฑ์แนะนำคุณภาพน้ำดื่มขององค์การอนามัยโลก (WHO) กำหนดให้มีสารหนูไม่เกิน 10 ไมโครกรัมต่อลิตร
- การบำบัดน้ำดื่มในระดับครัวเรือน (Point-of-use) สำหรับพื้นที่ที่มีความเสี่ยง สามารถเลือกใช้ระบบกรองน้ำขนาดเล็กที่ใช้หลักการดูดซับ (เช่น Activated Alumina) ระบบแลกเปลี่ยนไอออน หรือระบบเยื่อกรอง (Reverse Osmosis) ซึ่งมีค่าดูแลรักษาต่ำและไม่จำเป็นต้องอาศัยผู้ควบคุมที่มีความเชี่ยวชาญมากนัก และอีกหนึ่งทางเลือกที่ช่วยลดความเสี่ยงได้คือการรองน้ำฝนมาใช้ ซึ่งช่วยให้มีแหล่งน้ำที่ปราศจากสารหนูสำหรับการอุปโภคบริโภค
ต่างประเทศจัดการปัญหาลักษณะนี้ยังไง และรัฐทำอะไรได้บ้าง
ในการแก้ไขปัญหาการปนเปื้อนของสารหนูอย่างเป็นระบบ ภาครัฐมีบทบาทสำคัญในการดำเนินการหลายด้าน เริ่มตั้งแต่การกำหนดและบังคับใช้ค่ามาตรฐานความปลอดภัย ควบคุมเกณฑ์การชะละลายของเสียอันตราย ควบคู่ไปกับการสำรวจคุณภาพแหล่งน้ำใต้ดิน และจัดหาน้ำประปาที่สะอาดปลอดภัยหรือเปลี่ยนไปใช้แหล่งน้ำที่ไม่ปนเปื้อนทดแทน
นอกจากนี้ รัฐต้องเร่งฟื้นฟูทำความสะอาดพื้นที่ปนเปื้อน จัดการชีวมวลหรือพืชที่ดูดซับสารหนูอย่างปลอดภัย โดยห้ามเผาทำลายเพราะจะปล่อยสารหนูกลับสู่ชั้นบรรยากาศ รวมถึงต้องให้ความรู้และสร้างการมีส่วนร่วมกับชุมชน ตรวจคัดกรองสุขภาพและติดตามผลเพื่อยืนยันว่าประชาชนพ้นจากการรับสัมผัสสารหนูแล้ว
สำหรับกรณีศึกษาการจัดการปัญหาในต่างประเทศ มีตัวอย่างการดำเนินงานที่หลากหลายทั้งในระดับนโยบายและโครงการนำร่อง อย่างเช่น
- สหรัฐอเมริกา : ลดค่ามาตรฐานสูงสุดของสารหนูในน้ำดื่มจาก 0.050 เหลือ 0.010 มก./ลิตร (บังคับใช้ปี 2006) ผู้ผลิตน้ำประปาราว 4,000 ระบบต้องปรับปรุงการบำบัด และบรรจุพื้นที่ปนเปื้อน 568 แห่งเข้าโครงการฟื้นฟู Superfund
- ไต้หวัน : หลังวิกฤตโรคเท้าดำช่วงกลางศตวรรษที่ 20 ขยายระบบประปาอย่างกว้างขวาง และปัจจุบันใช้โมเดลแมชชีนเลิร์นนิง (แม่นยำ 87%) ทำแผนที่พื้นที่เสี่ยงสูงและประเมินผลกระทบต่อเกษตรกรรมและการประมงน้ำจืด ประชากรกลุ่มเสี่ยงลดจาก 303,000 คนในปี 2541 เหลือ 148,000 คนในปี 2566
- อินเดีย : หลังมีการร้องเรียนต่อคณะกรรมการสิทธิมนุษยชนแห่งชาติ รัฐบาลกลางเปิดตัวโครงการ Jal Jeevan Mission จัดหาน้ำดื่มปลอดภัยผ่านท่อสู่ครัวเรือนในชนบท ส่วนรัฐพิหารตั้งคณะทำงานเฉพาะกิจและดำเนินโครงการน้ำประปาทุกบ้าน
- บังกลาเทศและเบงกอลตะวันตก : ทดลองติดตั้งระบบกรองน้ำดื่มต้นทุนต่ำในชุมชน เช่น เขต Noakhali ลดสารหนูจาก 0.12-0.46 เหลือต่ำกว่า 0.05 มก./ลิตร
- เยอรมนี : ใช้ Granular ferric hydroxide บำบัดน้ำดื่มเต็มรูปแบบ ลดสารหนูจาก 0.3 เหลือต่ำกว่า 0.01 มก./ลิตร
- เบลเยียม : ทดลองใช้ไฟฟ้าบำบัดน้ำบาดาลที่ปนเปื้อนสารหนูและโลหะหนัก ลดสารหนูจาก 0.6 เหลือ 0.013 มก./ลิตร
- แคนาดา : ทดลองใช้กำแพงปฏิกิริยาซึมผ่านได้ (PRB) ที่ออนแทรีโอ ลดสารหนูจาก 0.4 เหลือ 0.02 มก./ลิตร และกู้คืนสารหนูจากน้ำชะของเหมืองในบริติชโคลัมเบียและออนแทรีโอได้ 95-98%
หลังจากนี้เราคงต้องรอดูว่าประเทศไทยเองที่เริ่มเจอกับปัญหาสารหนูปนเปื้อน จะมีการจัดการอย่างไร เพื่อให้เกิดความปลอดภัยสูงสุดต่อประชาชน













