หากเรานำภาพกองขยะซากที่มีโฟมสีเหลืองแข็ง ๆ ถูกทิ้งขว้างอย่างรกร้าง มาวางเทียบกับ ‘สกุชชี่’ ของเล่นฮิตสุดนุ่มนิ่มที่น่าหยิบมาบีบเล่น สองสิ่งที่ดูเหมือนจะเป็นคนละวัสดุกัน แท้จริงแล้วมันคือสิ่งเดียวกันเป๊ะ นั่นก็คือ ‘PU Foam’ หรือ โพลียูรีเทน (Polyurethane)
จุดกำเนิดสีดำ สู่ความนุ่มนิ่มและแข็งกระด้าง
หลายคนอาจจะไม่รู้ว่าสกุชชี่และโฟมเหล่านี้ ต้นทางมาจากที่เดียวกัน นั่นคือ ‘น้ำมันดิบ’ ที่ถูกนำมาผ่านกระบวนการทางปิโตรเคมีจนออกมาเป็นพลาสติก
โดยแค่ปรับสูตรเคมีต่างกันนิดเดียว ถ้าปรับสูตรให้เนื้อฟูนุ่มเด้ง มันก็จะกลายเป็น ‘สกุชชี่’ ของเล่นแฟชั่นที่ฮิตกันแป๊บเดียวก็ถูกทิ้งเป็นขยะ แต่ถ้าเปลี่ยนสูตรให้เนื้อแข็งโป๊ก มันก็จะกลายเป็นสิ่งที่เรากำลังจะพูดถึงในคอนเทนต์นี้ นั่นก็คือ ‘ฉนวนโฟม PU’ ที่ผู้ผลิตเครื่องใช้ไฟฟ้าและอุตสาหกรรมอื่น ๆ อีกมากมาย ตั้งแต่ ก่อสร้าง ยานยนต์ หรือแม้แต่บรรจุภัณฑ์ นิยมนำมาใช้เพื่อลดต้นทุน
ความตลกร้ายก็คือ เรายอมสูบ ‘น้ำมันดิบ’ ซึ่งเป็นทรัพยากรล้ำค่าที่ใช้แล้วหมดไป มาทำเป็นพลาสติก
ซึ่งในปัจจุบันโลกของเรามีปริมาณน้ำมันดิบสำรองที่ค้นพบแล้วราว ๆ 1.7 ล้านล้านบาร์เรล ในขณะที่มนุษย์ทั่วโลกมีการใช้น้ำมันเฉลี่ยสูงถึงวันละเกือบ 100 ล้านบาร์เรล เมื่อนำมาคำนวณตามอัตราการบริโภคในปัจจุบัน นักวิเคราะห์ด้านพลังงานจึงประเมินว่า โลกจะมีน้ำมันดิบเหลือให้ใช้ได้อีกเพียง 47-50 ปี เท่านั้น
‘ขยะโฟม’ คืออะไร ทำไมถึงกลายเป็นฝันร้ายของสิ่งแวดล้อม ?
เมื่อพูดถึง ‘ขยะโฟม’ เราไม่ได้หมายถึงกล่องโฟมใส่อาหารสีขาวทั่วไป กล่องโฟมที่เราเห็นสีขาว ๆ นั้น เป็นโฟม Expanded Polystyrene (EPS) ที่เมื่อโดนความร้อนยังสามารถหลอมเพื่อรีไซเคิลได้ ในทางทฤษฎีแม้ว่าจะรีไซเคิลได้ก็ตาม แต่ในความเป็นจริงแทบไม่มีใครรับทำเพราะไม่คุ้มต้นทุน
แต่ในบทความนี้ เรากำลังจะพูดถึงฉนวนโฟม PU สีเหลืองแข็ง ๆ ที่บุอยู่ตามผนังตู้เย็นเก่า หรือแผ่นฉนวนในวงการก่อสร้าง เมื่อเครื่องใช้ไฟฟ้าเหล่านี้พังและถูกส่งไปยังร้านรับซื้อของเก่า พวกเขาจะรื้อเอาแค่ของมีค่าอย่าง ‘เหล็ก’ หรือ ‘ทองแดง’ ไปขายทำกำไรต่อ
สิ่งที่เหลือทิ้งไว้ให้ดูต่างหน้าก็คือ ‘ขยะโฟม’ เหล่านี้ ซึ่งกลายเป็นขยะไร้ค่า ที่ไม่มีร้านรับซื้อของเก่าที่ไหนอยากรับไว้ เพราะน้ำหนักมันเบาหวิวแต่กินพื้นที่มหาศาล ใช้ซ้ำก็ไม่ได้ เพิ่มมูลค่าก็ไม่ได้ จะขนขึ้นรถไปโรงงานทำลายหรือเผาเป็นพลังงานก็ไม่คุ้มค่าขนส่ง สุดท้ายมันจึงมักถูกนำมาแอบทิ้งกองพะเนิน กลายเป็นภูเขาขยะตามพื้นที่รกร้างอย่างที่เราเห็นในข่าวน้ำท่วมจังหวัดชลบุรี ที่มีกองขยะโฟมมหาศาลไหลมากับน้ำ
พลาสติกเหล่านี้เกิดมาเพื่อเป็นขยะโดยสมบูรณ์ ?
ต้องอธิบายก่อนว่า โพลียูรีเทนเป็นพลาสติกประเภท ‘Thermo Setting’ ที่มีคุณสมบัติที่ต่างจากขวดน้ำพลาสติกใส ๆ ทั่วไปที่เรานำไปรีไซเคิลได้ พลาสติกกลุ่มเทอร์โมเซตติงนี้ เมื่อถูกความร้อนและขึ้นรูปเซตตัวไปแล้ว โครงสร้างทางเคมีจะถูกล็อกอย่างถาวร ไม่สามารถนำกลับมาหลอมละลายเพื่อขึ้นรูปใหม่ได้อีกต่อไป
ดังนั้น ไม่ว่าโพลียูรีเทนจะถูกแปลงร่างมาในรูปแบบของขยะโฟมจากอุตสาหกรรมตู้เย็น หรือสกุชชี่รูปร่างหน้าตาแบบไหน สุดท้ายแล้วปลายทางของมันเหมือนกันก็คือ ‘ไม่สามารถรีไซเคิลได้’ หรือเรียกได้ว่าหมดประโยชน์เมื่อไหร่ ก็ ‘เป็นขยะโดยสมบูรณ์’
เมื่อความน่ารัก ซ่อนปัญหาเชิงโครงสร้างเอาไว้
เห็นพาดหัวทุกคนคงต้องใจน่าดู แต่มันก็ขนาดนั้นเลยล่ะ ถ้าเราผ่าลึกลงไป ต้นตอของสกุชชี่เหล่านี้คือน้ำมันดิบ และจุดจบที่เป็นขยะถาวร เราจะเห็นเลยว่าเรื่องนี้ไม่ใช่แค่แฟชั่นของเล่น แต่มันคือปัญหาเชิงโครงสร้างระดับนโยบาย ตราบใดที่ยังไม่มีกฎหมายควบคุมหรือระบบที่บังคับให้ผู้ผลิต (หรืออาจรวมถึงผู้ซื้อ) ต้องรับผิดชอบต่อวัสดุรีไซเคิลยากที่ตัวเองเลือกใช้ ภาระทั้งหมดก็จะตกมาอยู่ที่สิ่งแวดล้อม
ในฐานะผู้บริโภค ทุกครั้งที่เราเห็นสกุชชี่วางขายตามท้องตลาด บางทีเราอาจจะต้องมองมันในมุมใหม่ เพราะภายใต้ความนุ่มนิ่มนั้น มันคือชิ้นส่วนหนึ่งของปัญหาสิ่งแวดล้อมที่กำลังตะโกนบอกเรา การใช้ทรัพยากรโดยเฉพาะการนำ ‘น้ำมันดิบ’ ซึ่งเป็นทรัพยากรธรรมชาติล้ำค่าที่ใช้แล้วหมดไป มาผลาญเพื่อผลิตเป็นของเล่นที่ฮิตและคลายเครียดเพียงชั่วคราว การบีบสกุชชี่ในวันนี้ จึงอาจไม่ต่างอะไรกับการบีบเค้นทรัพยากรของโลกที่มีอยู่อย่างจำกัดให้หมดลงไปอย่างน่าเสียดาย หากผลิตหรือซื้ออย่างไม่จำเป็น
