พบยาต้านเศร้าในสมองฉลาม : เมื่อยารักษาใจมนุษย์ กลับเป็นมลพิษต่อสัตว์ทะเล ?

เซอร์ทราลีน (Sertraline) เป็นตัวยาสำคัญในยารักษาโรคซึมเศร้าที่ถูกนำมาใช้อย่างแพร่หลาย มีการคาดการณ์ว่ายอดขายทั่วโลกจะเติบโตจาก 1,940 ล้านเหรียญสหรัฐฯ ในปี 2025 เป็น 3,130 ล้านเหรียญสหรัฐฯ ภายในปี 2032

แต่ล่าสุดมีข่าวว่าตัวยานี้ถูกพบอยู่ในสมองฉลาม คำถามคือทำไมยาที่ใช้รักษาภาวะซึมเศร้าของมนุษย์ กลับไปอยู่ในทะเลบราซิลได้ ?

ทำไมเจอใน ‘เนื้อเยื่อสมอง’ ฉลามหัวค้อน

เรื่องนี้กลายเป็นประเด็นสำคัญ เมื่อทีมนักวิจัยจากโครงการอีโคชาร์ค (EcoShark) ซึ่งติดตามสุขภาพของฉลามบริเวณชายฝั่งรีโอเดจาเนโร (Rio de Janeiro) มาตั้งแต่ปี 2018 นำโดย มาเรียนา อลอนโซ (Mariana Alonso) ศาสตราจารย์จากสถาบันชีวฟิสิกส์คาร์ลอส ชากาส ฟิลโญ (Carlos Chagas Filho Institute of Biophysics) แห่งมหาวิทยาลัยรีโอเดจาเนโร (UFRJ) ร่วมกับทีมนักวิทยาศาสตร์คนอื่นอย่าง โฮเซ เซาโต เนโต (José Souto-Neto) และวิกเตอร์ อัลเวส (Victor Alves) ได้ค้นพบสารเซอร์ทราลีนใน ‘เนื้อเยื่อสมอง’ ของฉลามหัวค้อน (Sphyrna lewini และ S. zygaena) ซึ่งเป็นสัตว์ที่เสี่ยงต่อการสูญพันธุ์ขั้นวิกฤต

ฉลามเหล่านี้บังเอิญติดอวนประมงบริเวณชายหาดชื่อดังอย่างเรเครโอ (Recreio), บาร์รา ดา ตีฌูกา (Barra da Tijuca) และโคปาคาบานา (Copacabana) การที่สารเคมีของมนุษย์ไปอยู่ในสมองฉลามได้นั้น นักวิจัยตั้งสมมติฐานว่ายาอาจเข้าสู่ฉลามทั้งจากสิ่งแวดล้อมและผ่านเหยื่อที่ปนเปื้อน แต่ยังต้องวิเคราะห์น้ำ ตะกอน และสิ่งมีชีวิตตามห่วงโซ่อาหารเพิ่มเติม เพื่อยืนยันเส้นทางการสะสม และสาเหตุที่เซอร์ทราลีนไปสะสมที่เนื้อเยื่อสมองของฉลาม เพราะมีคุณสมบัติจับตัวได้ดีกับเนื้อเยื่อไขมันและระบบประสาท 

เส้นทางจากตู้ยาลงสู่ทะเล

คำถามคือมันลงไปในทะเลได้ยังไง ทั้งที่เป็นยาที่มนุษย์กิน ? ต้องเล่าก่อนว่าปัญหาหลักมาจากระบบจัดการน้ำเสีย ปัจจุบันน้ำเสียในรัฐรีโอเดจาเนโรเพียงประมาณ 47% เท่านั้นที่ได้รับการบำบัดอย่างถูกต้อง น้ำเสียปริมาณมหาศาลถูกปล่อยลงมหาสมุทรผ่านท่อปล่อยน้ำทิ้งใต้ทะเลบริเวณอิปาเนมา (Ipanema) และบาร์รา ดา ตีฌูกา ซึ่งระบบบำบัดเบื้องต้นเหล่านี้ ถูกออกแบบมาเพื่อกำจัดสารอินทรีย์และจุลินทรีย์ทั่วไป แต่ไม่สามารถกรองโมเลกุลของยาออกไปได้ ทำให้เซอร์ทราลีนไหลลงสู่ทะเล

นี่ไม่ใช่เหตุการณ์ที่เกิดขึ้นแค่ในบราซิล งานวิจัยเมื่อเดือนมีนาคม 2026 ที่ตีพิมพ์ในวารสารมลพิษสิ่งแวดล้อม (Environmental Pollution) เคยรายงานการพบทั้งโคเคน คาเฟอีน และยาแก้ปวดในเลือดของฉลาม 28 จาก 85 ตัวบริเวณเกาะเอลูเทอรา (Eleuthera) ในบาฮามาส (Bahamas) ซึ่งเป็นพื้นที่ที่มีประชากรเบาบางมาแล้ว ทำให้นักวิทยาศาสตร์ยิ่งตั้งคำถามว่า แล้วฉลามที่ว่ายน้ำอยู่ห่างจากชายหาดรีโอเดจาเนโรไม่ถึง 1 กิโลเมตรจะต้องเจอกับอะไรบ้าง ?

ความเสี่ยงที่ไม่อาจมองข้าม

ยาเซอร์ทราลีนออกฤทธิ์โดยตรงต่อสารเซโรโทนินในสมองมนุษย์ และเนื่องจากระบบเซโรโทนินในสัตว์มีกระดูกสันหลังมีความคล้ายคลึงกันมาก ยาตัวนี้จึงสามารถเข้าไปทำปฏิกิริยากับโปรตีนของฉลามได้เช่นกัน แม้ตอนนี้จะยังไม่รู้ผลกระทบที่แน่ชัดในฉลาม แต่งานวิจัยพบว่า เมื่อปลาม้าลายได้รับสารเซอร์ทราลีนในระดับ 0.1 ไมโครกรัม/ลิตร (ซึ่งเท่ากับปริมาณที่พบในน้ำทะเลชายฝั่ง) พวกมันจะมีอาการเคลื่อนไหวช้าลง เรียนรู้ช้าลง และระบบเซโรโทนินก็จะทำงานผิดปกติ

คำถามสำคัญที่ตามมาก็คือ สารเหล่านี้จะเปลี่ยนพฤติกรรมของฉลามในธรรมชาติหรือไม่ ? เพราะบราซิลเป็นประเทศที่มีอัตราการเสียชีวิตจากการถูกฉลามโจมตีสูงที่สุดในโลก โดยในปี 2021 มีอัตราการเสียชีวิตสูงถึง 30% (เมื่อเทียบกับสหรัฐฯ ที่ 1% และออสเตรเลีย 14%) 

แม้นักวิทยาศาสตร์จะไม่ได้บอกว่ายารักษาโรคซึมเศร้าเป็นต้นเหตุให้ฉลามทำร้ายคน แต่ก็จำเป็นต้องหาคำตอบว่า การที่ปลาในห้องทดลองมีพฤติกรรมเปลี่ยนไปเมื่อโดนยา แล้วฉลามที่ต้องเจอกับสารเหล่านี้สะสมเรื้อรังในพื้นที่ชายฝั่งที่สกปรกที่สุดในโลก จะมีพฤติกรรมเปลี่ยนไปยังไงได้บ้าง

3 วิกฤตที่น่าห่วง

การพบยารักษาโรคซึมเศร้าในสมองฉลามครั้งนี้ สะท้อนให้เห็นถึง 3 วิกฤตใหญ่ที่บราซิลยังคงแก้ปัญหาแบบแยกส่วน ได้แก่

1. วิกฤตสุขภาพจิต : การใช้ยารักษาโรคซึมเศร้าในกลุ่มผู้ใหญ่วัย 29-58 ปีของบราซิลเพิ่มขึ้นถึง 12.4% ระหว่างปี 2023-2025 ซึ่งสะท้อนว่าคนเข้าถึงการรักษาได้ดีขึ้น และนั่นก็หมายถึงปริมาณยาที่ถูกขับทิ้งลงน้ำที่เพิ่มตามไปด้วย
2. วิกฤตสุขาภิบาล : ตราบใดที่น้ำเสียเกือบครึ่งหนึ่งของเมืองยังไม่ผ่านระบบบำบัดที่สามารถกรองสารเคมีขนาดเล็กได้ มหาสมุทรก็จะยังคงเป็นถังขยะสำหรับทิ้งยาของมนุษย์ต่อไป
3. วิกฤตการอนุรักษ์ : ฉลามหัวค้อนเป็นสัตว์ใกล้สูญพันธุ์ที่สำคัญต่อสมดุลห่วงโซ่อาหารทางทะเล การปล่อยให้สารเคมีเข้าไปรบกวนระบบประสาทของพวกมัน ถือเป็นการทดลองทางธรรมชาติที่ไม่ได้ควบคุมและอาจส่งผลเสียร้ายแรงตามมา

และบราซิล (Brazil) เองก็เป็นหนึ่งในประเทศที่จ่ายยาเซอร์ทราลีนสูง เพราะมีประชากรถึง 10.2% ที่ได้รับการวินิจฉัยว่าเป็นโรคซึมเศร้า และประเมินว่ามีประมาณ 4% ที่กำลังใช้ยารักษาโรคซึมเศร้าอยู่ เซอร์ทราลีนถูกคิดค้นขึ้นมาเพื่อบรรเทาความเจ็บปวดของมนุษย์ แต่การที่มันเดินทางไปจบลงในระบบประสาทของฉลามที่ว่ายน้ำอยู่ห่างจากหาดโคปาคาบานาเพียงไม่กี่กิโลเมตร นี่ถือเป็นหลักฐานที่ชัดเจนที่สุดว่า มนุษย์ในยุคนี้กำลังทิ้งร่องรอยแผลเป็นให้กับธรรมชาติอย่างหยั่งรากลึก จนอาจจะแก้ไขไม่ได้