Medical Bias คืออะไร ? เมื่ออคติอาจกระทบการรักษา

ช่วงที่ผ่านมา หลายคนเริ่มพูดถึงคำว่า Medical Bias หรือ “อคติในการรักษา” มากขึ้น หลังเกิดกระแสจากข่าวที่ทำให้สังคมตั้งคำถามว่า หากบุคลากรทางการแพทย์มีอคติต่อผู้ป่วย จะส่งผลต่อการรักษาหรือไม่

Bias คืออะไร ?

ต้องเข้าใจก่อนว่า Bias หรือ “อคติ” คือแนวโน้มในการมอง ประเมิน หรือตัดสินบุคคลและสถานการณ์ไปในทิศทางใดทิศทางหนึ่ง โดยอาจเกิดขึ้นทั้งแบบรู้ตัวและไม่รู้ตัว

อคติเกิดขึ้นได้จากหลายปัจจัย ไม่ว่าจะเป็นประสบการณ์ในอดีต ความเชื่อ ค่านิยม สภาพแวดล้อม หรือข้อมูลที่แต่ละคนเคยได้รับ จึงไม่ใช่เรื่องแปลกที่คนสองคนจะมองเหตุการณ์เดียวกันแตกต่างกัน

เราอาจเชื่อใจคนที่มีบุคลิกคล้ายกับตัวเองมากกว่า หรือประเมินคนจากรูปลักษณ์ อาชีพ อายุ หรือฐานะ ก่อนที่จะได้รู้จักข้อมูลทั้งหมด บางครั้งอคติเหล่านี้อาจเป็นเพียงความรู้สึก แต่บางครั้งก็อาจส่งผลต่อวิธีที่เราปฏิบัติต่อผู้อื่นต่างไปจากที่ควรจะเป็น ผิดจากมาตรฐานหรือขั้นตอนที่ตั้งไว้ โดยเฉพาะในอาชีพบุคลากรทางการแพทย์ที่การตัดสินใจส่งผลต่อชีวิตและความปลอดภัยของผู้อื่น

แล้ว Medical Bias คืออะไร ?

Medical Bias คือ อคติหรือความลำเอียงที่เกิดขึ้นในการดูแลรักษาทางการแพทย์ ซึ่งอาจทำให้ผู้ป่วยบางกลุ่มได้รับการประเมิน วินิจฉัย หรือรักษาแตกต่างจากผู้อื่น แม้จะมีอาการคล้ายกันก็ตาม

เพราะบุคลากรทางการแพทย์ก็เป็นมนุษย์ จึงอาจได้รับอิทธิพลจากประสบการณ์ ความเชื่อ หรือข้อมูลที่เคยพบ แม้อคติเหล่านี้มักเกิดขึ้นโดยไม่รู้ตัว แต่หากส่งผลต่อการรับฟังผู้ป่วย การวินิจฉัย หรือการรักษา ก็อาจกลายเป็น “Medical Bias” ได้

งานวิจัย Implicit bias in healthcare: clinical practice, research and decision making ระบุว่า อคติอาจเกิดจากหลายอย่างได้ เช่น เพศ อายุ เชื้อชาติ ฐานะทางเศรษฐกิจ รูปร่าง ความพิการ หรือแม้แต่ตัวตนของผู้ป่วย

งานวิจัยหลายชิ้นได้พบว่า Medical Bias อาจทำให้ผู้ป่วยบางกลุ่มได้รับการวินิจฉัยช้าลง ได้รับการรักษาที่แตกต่างกัน หรือรู้สึกไม่กล้าเข้ารับการรักษาในอนาคต

ตัวอย่างเช่น งานวิจัยที่ตีพิมพ์ในวารสาร Proceedings of the National Academy of Sciences (PNAS) ได้พบว่า นักศึกษาแพทย์และแพทย์ประจำบ้านบางส่วนยังเชื่อข้อมูลที่ไม่ถูกต้อง เช่น เชื่อว่าคนผิวดำมีผิวหนังหนากว่าหรือทนความเจ็บปวดได้มากกว่าคนผิวขาว ความเชื่อที่ผิดเหล่านี้ส่งผลให้ผู้ป่วยผิวดำถูกประเมินระดับความเจ็บปวดต่ำกว่าความเป็นจริง และมีแนวโน้มได้รับยาแก้ปวดหรือการรักษาที่น้อยกว่าผู้ป่วยผิวขาว ทั้งที่มีอาการใกล้เคียงกัน

แพทย์ก็เป็นมนุษย์แล้วทำไมต้องวางอคติ ?

นักวิจัยอธิบายไว้ว่า การมีอคติไม่ใช่เรื่องผิดปกติ เพราะเป็นวิธีการคิดปกติของมนุษย์ทุกคน แต่สิ่งที่ทำให้วิชาชีพแพทย์แตกต่างจากคนทั่วไปก็คือ การตระหนักรู้และควบคุมอคติของตัวเองเพื่อให้การรักษาเป็นไปตามหลักวิชาชีพและอาศัยข้อมูลทางการแพทย์เป็นหลัก ไม่ใช่ความรู้สึกส่วนตัว

จริยธรรมของแพทย์กำหนดไว้ว่าอะไร ?

หลักจริยธรรมของแพทย์ที่ใช้กันทั่วโลก รวมถึงคำปฏิญาณแพทย์ (The Physician’s Pledge หรือ Declaration of Geneva) ของสมาคมแพทย์โลก ได้กำหนดไว้ว่า

• Beneficence (ทำสิ่งที่เป็นประโยชน์ต่อผู้ป่วย) : แพทย์ควรเลือกวิธีรักษาที่ช่วยให้ผู้ป่วยมีอาการดีขึ้น และคำนึงถึงประโยชน์ของผู้ป่วยเป็นอันดับแรก
• Non-maleficence (ไม่ทำอันตรายต่อผู้ป่วย) : แพทย์ควรหลีกเลี่ยงการรักษาหรือการกระทำที่อาจทำให้ผู้ป่วยได้รับอันตราย หรือมีอาการแย่ลงโดยไม่จำเป็น
• Autonomy (เคารพการตัดสินใจของผู้ป่วย) : แพทย์ควรอธิบายข้อมูลเกี่ยวกับโรค วิธีรักษา และผลดีผลเสียให้ผู้ป่วยเข้าใจ เพื่อให้ผู้ป่วยตัดสินใจได้ด้วยตัวเองว่าจะรับหรือไม่รับการรักษา
• Justice (ปฏิบัติต่อผู้ป่วยอย่างเท่าเทียม) : ผู้ป่วยทุกคนควรได้รับการรักษาอย่างเป็นธรรม ไม่ว่าจะเป็นเพศ อายุ เชื้อชาติ ฐานะ หรือภูมิหลังใด

ถ้าหากดำรงอยู่ภายใต้จริยธรรมทางการแพทย์ก็จะลดโอกาสเสี่ยงให้เกิดความผิดพลาดต่อคนไข้มากที่สุด

ถ้าฝ่าฝืน จะส่งผลยังไง ?

ถ้าหากแพทย์มีการปล่อยให้อคติหรือความรู้สึกส่วนตัวมีผลต่อการรักษา จนผู้ป่วยได้รับความเสียหาย นอกจากจะเข้าข่ายฝ่าฝืนจรรยาบรรณแห่งวิชาชีพเวชกรรมแล้ว ยังนำไปสู่การร้องเรียน การสอบสวนทางจริยธรรม การดำเนินการทางวินัย รวมถึงการรับผิดทางกฎหมาย ขึ้นอยู่กับข้อเท็จจริงของแต่ละกรณี

ท้ายที่สุดแล้ว แม้อคติจะเป็นเรื่องที่เกิดขึ้นได้กับมนุษย์ทุกคน แต่สำหรับวิชาชีพแพทย์ สิ่งสำคัญคือการไม่ปล่อยให้อคติเหล่านั้นมีอิทธิพลต่อการตัดสินใจรักษา เพราะหัวใจของการแพทย์คือการดูแลผู้ป่วยอย่างเท่าเทียมและยึดประโยชน์ของผู้ป่วยเป็นสำคัญ เมื่อการรักษาได้รับอิทธิพลจากอคติ ผลกระทบที่ตามมาอาจไม่ใช่แค่ความผิดพลาดทางการแพทย์ แต่คือชีวิตของคนคนหนึ่ง